Iedere dinsdag een nieuwe gids!

Iedere dinsdag een nieuwe gids!

Gekeken en afgeluisterd

  • Spionage

    Hoe kijkt terrorisme-expert Beatrice de Graaf naar spionage-films? 'Over Homeland heb ik echt mijn twijfels.'

    The 39 steps (1935, Alfred Hitchcock)

    Een van de eerste films van the Master of Suspense was het op het gelijknamige boek van John Buchan gebaseerde The 39 Steps. Over een man, Richard Hannay, die na een bezoek aan een vaudeville-show in Londen bij toeval – en door de charmes van een mooie vrouw met buitenlands accent – betrokken raakt bij een grootschalig spionagecomplot. Voor Hitchcock was The 39 steps nog een vingeroefening: Notorious (1946) en weer later North by Northwest (1959) waren nog weer geraffineerder. Maar wat betreft spionage – en de representatie van de spion in de film – zitten er al aardige dingen in. Bijvoorbeeld het gegeven van the accidental spy en de manier waarop (door middel van de charmes van een vrouw) Hannay betrokken raakt bij het complot.

    Voor Beatrice de Graaf was The 39 Steps het eerste Engelstalige boek dat ze las op de middelbare school. ‘De film heb ik pas veel later gezien, maar het boek vond ik al bijna te spannend. Al moest ik met een woordenboek ernaast zoeken om het helemaal goed te begrijpen. Maar ik raakte hooked – en ik ben daarna nooit meer gestopt met het lezen van spionage-romans. Daarna kwam volgens mij het werk van Graham Greene.’

    ‘De manier waarop de hoofdpersoon bij toeval betrokken raakt bij de zaak, is zeker niet ongeloofwaardig. De Russen en andere Oostblokdiensten, in het bijzonder de Stasi, zochten ook speciaal agenten uit die vervolgens in ‘Romeo’- of ‘Julia’operaties nietsvermoedende westerse burgers moesten verleiden. Dat is vaak gebeurd, met veel succes, tot vandaag de dag aan toe. Wat wel echt is veranderd, is het vermommen. In The 39 Steps vermomt de hoofdpersoon zich – en dat kon toen echt nog makkelijk. In de 19de eeuw plakte je een valse baard of snor op en dan kon je weer even verder. Na de uitvinding van vingerafdrukken was iemands identiteit eensluidend vast te stellen. En zeker na de opkomst van dna en forensisch onderzoek heeft dat een verdere vlucht genomen. Tegenwoordig heeft vooral de internet-revolutie het spionnenwerk een stuk lastiger gemaakt. Want je valt zo door de mand met oude Facebook-, Twitter- of Linkedin-accounts. Spionnen opereren dus vaker zonder vermomming of zonder schuilnaam, zelfs onder eigen naam. Alleen geven ze niet bloot wat ze doen en moeten ze een goede legende bedenken.

     

    Three Days of the Condor (1975, Sydney Pollack)

    ‘Three Days of the Condor was mijn eerste echte spionagefilm, een klassieke paranoiathriller over een researcher van de CIA, gespeeld door Robert Redford die zijn kantoor binnenkomt en ontdekt dat al zijn collega’s zijn vermoord. Vervolgens moet hij, met de daders in zijn kielzog, uitzoeken wie, wat en waarom en wordt daarbij geholpen door een vrouw. Naast een crush op Robert Redford ontstond toen ook mijn fascinatie voor de vroege jaren zeventig. Vanaf de jaren vijftig waren de VS in de ban van heksenjachten op communisten en de FBI begon in de jaren zestig met allerlei contra-inlichtingenoperaties (COINTELPRO) tegen links-radicale organisaties, Afro-Amerikaanse bewegingen, en tegen white hate-groups. In mijn boek Theater van de angst heb ik in de Amerikaanse archieven gezocht naar hoe het zat met de strijd tegen terrorisme, met complotten en spionnen in die jaren. Die archieven ademden nog heel erg die sepiabruine kleur van Robert Redfords kleding. Anders dan je misschien zou denken, zijn de Amerikaanse archieven heel liberaal in hun opengooien van stukken. Dus je kunt alles van Nixons en Hoovers paranoia terugvinden. Zodoende ontdekte ik dat het niet zo erg als in Three Days of the Condor was, maar het kwam wel in de buurt.’

     

    James Bond.

    ‘James Bond, dat was meer een zak friet dan dat ik daardoor nou zo gefascineerd raakte, zoals ik dat wel met de eerste twee – en vele andere films – had en heb. Maar het blijft heerlijk wegeten. Vooral om de wonderlijke gadgets natuurlijk. De AIVD heeft in Zoetermeer vitrines waarin veel van het soort James Bond-achtige snufjes te zien zijn – net als het Stasi-Museum in Berlijn. Lipstick met fotorolletjes, punthakken met daarin opbergruimte; een bh met ingebouwde camera; een pakje sigaretten als opname-apparatuur. Het bestond allemaal echt en werd ook echt gebruikt. Tegenwoordig is het voor de diensten heel lastig om de technologische voorsprong op hun tegenstanders te behouden. Hackers, whizzkids, georganiseerde misdaad – zij hebben soms meer budget en meer mogelijkheden om in te breken en bijvoorbeeld cybertruuks toe te passen dan de geheime diensten zelf.’

    ‘In James Bond-films speelt seks natuurlijk een belangrijke rol. Ik noemde het net ook al, dat de Stasi bewust selecteerde op goed uitziende, keurige agenten die letterlijk werden opgeleid om alleenstaande secretaresses te verleiden. Daar hebben ze lang de vruchten van kunnen plukken: Oost-Duitse romeo’s drongen zo binnen in West-Duitse ministeries van Defensie, de NAVO en bij de West-Duitse inlichtingendienst. Uiteindelijk vielen ze toch door de mand. Dat kwam grappig genoeg door hun haarschnit – die viel te veel uit de toon, was te Oost-Duits.’

    DWDD University presenteert: Spionage, donderdag 25 mei, NPO 1, 20:30 uur.

    Lees verder op pagina 18 van de VARAgids of op Blendle.

Artikelen

Over

De VARAgids is het grootste progressieve weekblad van Nederland. De redactie beziet dagelijks het media-aanbod en vertelt waar de mooie dingen te halen zijn. Dat doet ze in het weekblad (in 2016 nog genomineerd voor Tijdschrift van het Jaar!), maar ook op Facebook, Twitter én het online platform de Lagarde (delagarde.nl).

Terug naar boven